بررسی جغرافیای معادن سنگ آهن ایران
فولاد کردستان
جغرافیای معادن سنگآهن و پراکندگی آنها در ایران
مقدمه
سنگآهن به عنوان ماده اولیه تولید فولاد، یکی از مهمترین مواد معدنی راهبردی در جهان محسوب میشود و نقش تعیینکنندهای در توسعه صنایع فولادی، زیرساختهای عمرانی و رشد اقتصادی کشورها دارد. جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از ذخایر قابلتوجه سنگآهن، یکی از کشورهای دارای پتانسیل قوی برای توسعه زنجیره ارزش فولاد به شمار میرود. ایران حدود ۷ درصد از کل ذخایر معدنی جهان را در اختیار دارد و از نظر ذخایر آهن در رتبه دوازدهم جهان قرار گرفته است. بخش معدن در سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۵، حدود ۲.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را به خود اختصاص داده است. ارزش صادرات سالانه مواد معدنی ایران حدود ۱۲ میلیارد دلار برآورد میشود که عمدتاً شامل فولاد، مس و سنگآهن به مقاصدی چون چین، ترکیه و عراق است.
بر اساس آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت، ذخایر قطعی اکتشاف سنگآهن کشور در سال ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵) به ۴۲۸,۵۶۷,۲۴۰ تن رسیده است. با این حال، منابع مختلف ارقام متفاوتی را برای ذخایر کل سنگآهن ایران گزارش کردهاند. بر اساس برخی منابع، بیش از ۲۰۰ کانسار آهن با حدود ۴ میلیارد تن سنگآهن در ایران کشف شده است. سازمان زمینشناسی ایالات متحده (USGS) نیز ذخایر سنگآهن ایران را حدود ۳.۸ میلیارد تن برآورد کرده است. به گفته منابع تحلیلی، ایران دارای ۱۵۶ معدن سنگآهن است که بیش از ۶۰ درصد آنها معادن کوچک با ذخیره کمتر از یک میلیون تن هستند.
چارچوب زمینشناسی و ساختاری
پراکندگی معادن سنگآهن در ایران عمدتاً متأثر از ساختار زمینشناسی کشور است. مهمترین کانسارهای آهن ایران در پهنههای ساختاری ایران مرکزی، سنندج-سیرجان، شرق ایران و منطقه کردستان قرار دارند.
منطقه بافق-پشت بادام (استان یزد)
منطقه بافق در استان یزد، در پهنه ساختاری ایران مرکزی قرار دارد و به عنوان یکی از مهمترین مناطق معدنی ایران شناخته میشود. بلوک پشت بادام (Posht-e-Badam) به عنوان بخشی از ریزقاره ایران مرکزی، میزبان بسیاری از کانسارهای بزرگ نوع کیرونا (Kiruna-type) شامل اکسید آهن-آپاتیت (IOA) است. توالی آتشفشانی-رسوبی اواخر نئوپروتروزوییک-کامبرین پیشین معروف به سری ریزو، میزبان سنگهای نفوذی و کانیسازی IOA در این منطقه است.
این منطقه دارای ۳۹ کانسار سنگآهن با ذخیره کل برآوردی ۲ میلیارد تن است که آن را به یکی از مهمترین مناطق استخراج سنگآهن در ایران تبدیل کرده است. کانسارهای مگنتیت عظیم این منطقه مربوط به دوره نئوپروتروزوییک-کامبرین پیشین هستند و عمدتاً در سنگهای آتشفشانی مرتبط با دیاپیریسم گوشته در امتداد حاشیه کالدراها یافت میشوند. کانیسازی پراکنده آهن و عناصر خاکی کمیاب در منطقه معدنی بافق مستقیماً با شکافتگی درونقارهای (intracontinental rifting) مرتبط است و آتشفشانزایی، ماگماتیسم و تکتونیک منطقهای نقش بسزایی در کانیسازی سنگهای آذرین داشتهاند.
قدیمیترین سنگهای این منطقه (نئوپروتروزوییک-کامبرین پیشین) در بخش شرقی و جوانترین سنگها (ائوسن) در غرب قرار دارند. گسلهای مهمی از جمله گسلهای نیباز-چتک و پشت بادام این بخشها را از یکدیگر تفکیک میکنند. سنگهای منطقه شامل گابرو، دیوریت، سینیت، مونزونیت کوارتزدار، گرانیت و سنگهای بازی بهشدت دگرسان شده (متابازیتها) هستند. سنگهای دگرگونی منطقه نیز عمدتاً از مرمر و اسکارن تشکیل شدهاند. کانیسازی در این منطقه عمدتاً با سنگهای سینیت، گابرو و اسکارن همراه است و کانیهای فلزی شامل مگنتیت، هماتیت، پیریت و کالکوپیریت هستند.
پهنه سنندج-سیرجان
پهنه سنندج-سیرجان (Sanandaj–Sirjan Zone) به عنوان یکی دیگر از پهنههای مهم زمینشناسی ایران، میزبان کانسارهای متعدد سنگآهن است. منطقه دهبید (Dehbid) در بخش جنوبی این پهنه، یک ناحیه معدنی مهم اکسید آهن با بیش از ۲۰ کانسار و ذخیره تا ۵۰ میلیون تن سنگآهن است. معدن گلگهر در استان کرمان نیز در این پهنه ساختاری قرار دارد و بزرگترین معدن سنگآهن ایران محسوب میشود.
کمربند ماگمایی-فلززایی خاف-کاشمر-بردسکن (شرق ایران)
مجتمع معدنی سنگان در شمالشرق ایران، در کمربند آتشفشانی-نفوذی و فلززایی خاف-کاشمر-بردسکن (Khaf-Kashmar-Bardeskan volcano-plutonic and metallogenic belt) قرار دارد. این مجتمع به دلیل عیار بالا، فسفر پایین و ذخیره بزرگ، به عنوان یکی از مهمترین معادن آهن ایران شناخته میشود.
پراکندگی جغرافیایی ذخایر قطعی سنگآهن
بر اساس آخرین آمار منتشرشده توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت در سال ۱۴۰۳، بیش از ۹۰ درصد از ذخایر قطعی اکتشاف سنگآهن کشور در سه استان کردستان، یزد و خراسان رضوی متمرکز شده است. پنج استان برتر بیش از ۹۶ درصد از کل ذخایر قطعی را در اختیار دارند و ۲۰ استان کشور هنوز هیچ ذخیره قطعی ثبتشدهای ندارند. این پراکندگی نابرابر نشاندهنده تمرکز شدید منابع در مناطق خاص با پتانسیل معدنی بالاست.
رتبۀ کلی استانها بر اساس حجم و درصد:
1) کردستان با حجم ۱۹۷,۲۰۴,۰۱۴ میلیون تن و ۴۶.۰٪
۲ ) یزد با حجم ۱۵۰,۵۵۴,۶۲۵ میلیون تن و ۳۵.۱٪
۳) خراسان رضوی با حجم ۲۹,۱۵۵,۲۰۰ میلیون تن و ۶.۸٪
۴) همدان با حجم ۲۸,۵۴۸,۵۰۰ میلیون تن و ۶.۷٪
۵) هرمزگان با حجم ۹,۶۰۳,۴۲۷ میلیون ت و ۲.۲٪
سایر استانها بالغ بر ۱۳,۵۰۱,۴۷۴ میلیون تن و ۳.۲٪
مجموع کلی حدود ۴۲۸,۵۶۷,۲۴۰ میلیون تن (که این رقم با توجه به فرایندهای توسعهای مرتب در حال ارتقاء است.)
منبع: وزارت صنعت، معدن و تجارت - سال ۱۴۰۳
استان کردستان
استان کردستان با ۱۹۷,۲۰۴,۰۱۴ تن، بزرگترین دارنده ذخایر قطعی اکتشاف سنگآهن کشور محسوب میشود و به تنهایی حدود ۴۶ درصد از مجموع ذخایر شناساییشده را در اختیار دارد. معادن فعال این استان عبارتند از:
- معدن کیمیا معدن سپاهان در شهرستان بیجار، با ظرفیت تولید سالانه ۱۵۰,۰۰۰ تن سنگآهن با عیار ۵۴-۵۶ درصد آهن و ایجاد بیش از ۱۸۰ شغل مستقیم و ۳۵۰ شغل غیرمستقیم.
- معدن شهرک (Shahrak) در استان کردستان، با ذخیره کل حدود ۴۰ میلیون تن و کانیسازی از نوع اسکارن.
- کانسار صاحب (Saheb) در شمالغرب استان کردستان، با کانیسازی از نوع اسکارن کلسیمی.
استان یزد
استان یزد با ۱۵۰,۵۵۴,۶۲۵ تن و سهمی معادل حدود ۳۵ درصد از کل ذخایر، در جایگاه دوم قرار دارد. منطقه بافق در این استان با ۳۹ کانسار و ذخیره ۲ میلیارد تن، مهمترین قطب سنگآهن کشور به شمار میرود. معادن مهم این منطقه عبارتند از:
- معدن چادرملو (Chadormalu) با ذخیره کل ۴۰۰ میلیون تن و عیار حدود ۵۵ درصد آهن. این معدن در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۲ میلیون تن سنگآهن استخراج کرده است.
- معدن چغارت (Choghart) با ذخیره حدود ۲۱۶ میلیون تن و ظرفیت طراحی سالانه ۳.۲۵ میلیون تن. این معدن از سال ۱۹۷۰ فعالیت خود را آغاز کرده و در سال ۲۰۲۳ حدود ۳.۲ میلیون تن تولید داشته است.
- معدن سهچاهون (Sechahoon) با ذخیره ۱۱۷ میلیون تن.
- آنومالی XVI-B با ذخیره قابلتوجه در همین منطقه.
معدن چادرملو یکی از بزرگترین کانسارهای مگنتیت-هماتیت ایران است و مجموع باطلههای تر فرآوری انباشتهشده در سدهای باطله آن بیش از ۹۲ میلیون تن با عیار ۲۵ تا ۴۰ درصد آهن برآورد شده است.
استان خراسان رضوی
استان خراسان رضوی با ۲۹,۱۵۵,۲۰۰ تن و سهمی حدود ۶.۸ درصد از مجموع ذخایر، رتبه سوم را به خود اختصاص داده است. مهمترین معدن این استان، مجتمع معدنی سنگان در شهرستان خاف است.
مجتمع سنگان در فاصله حدود ۳۰۰ کیلومتری جنوبشرقی مشهد، ۴۰ کیلومتری جنوبشرقی خاف و ۱۸ کیلومتری شمالشرقی سنگان واقع شده است و وسعتی به طول ۲۲ کیلومتر و عرض ۱۰ کیلومتر دارد. این مجتمع:
- دارای بیش از ۱.۲ میلیارد تن ذخیره قطعی سنگآهن است.
- حدود ۳۰ درصد از ذخایر سنگآهن کشور را در خود جای داده است.
- به عنوان یکی از ۱۰ میدان بزرگ سنگآهن در جهان شناخته میشود.
- شامل ۷ معدن فعال است و ظرفیت اسمی تولید سالانه ۱۷.۵ میلیون تن کنسانتره و ۱۵ میلیون تن گندله را دارد.
- در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۵۳۸ میلیون تن سنگآهن استخراج کرده است.
- سرمایهگذاری اولیه بالغ بر ۲ میلیارد دلار برای این مجتمع برنامهریزی شده است.
استان همدان
استان همدان با ۲۸,۵۴۸,۵۰۰ تن و سهمی نزدیک به ۶.۷ درصد از کل ذخایر، در رتبه چهارم قرار دارد. معدن سنگآهن صبانور باباعلی در این استان از معادن فعال منطقه است.
استان هرمزگان
استان هرمزگان با ۹,۶۰۳,۴۲۷ تن معادل حدود ۲.۲ درصد از کل ذخایر، در رتبه پنجم قرار دارد. ذخایر سنگآهن در این استان عمدتاً از نوع رسوبی-آتشفشانی هستند.
سایر استانها
استانهای دیگر نیز سهمهای کوچکتری از ذخایر سنگآهن کشور را در اختیار دارند. بر اساس آخرین آمار، استان زنجان با ۶,۳۱۷,۶۲۲ تن، استان فارس با ۶,۲۰۹,۸۵۲ تن، استان خراسان جنوبی با ۴۵۳,۰۰۰ تن، استان سیستان و بلوچستان با ۲۸۸,۰۰۰ تن، استان اصفهان با ۱۳۰,۰۰۰ تن، استان کرمان با ۹۵,۰۰۰ تن و استان آذربایجان شرقی با ۸,۰۰۰ تن ذخیره قطعی سنگآهن دارند.
معرفی بزرگترین معادن سنگآهن ایران
۱. مجتمع معدنی گلگهر (استان کرمان)
معدن گلگهر بزرگترین معدن سنگآهن ایران و خاورمیانه محسوب میشود. این معدن در حدود ۵۵ کیلومتری جنوبغربی شهر سیرجان واقع شده است و فاصله تقریباً یکسانی از شهرهای کرمان، شیراز و بندرعباس دارد.
ویژگیهای کلیدی این مجتمع عبارتند از:
- ذخیره کل سنگآهن: ۱.۱۳۵ میلیارد تن
- شش توده معدنی در فضایی به وسعت حدود ۱۰ در ۴ کیلومتر
- بزرگترین توده: گلگهر شماره ۳ (گوهرزمین) با حدود ۶۴۳ میلیون تن با عیار ۵۳.۱ درصد آهن
- ظرفیت طراحی سالانه: ۱۴.۸ میلیون تن
- تولید سالانه (۲۰۲۲ و ۲۰۲۳): ۱۴ میلیون تن
- سال آغاز بهرهبرداری: ۱۹۹۴ (توده شماره ۱)
- سنگهای میزبان شامل سنگهای متا-رسوبی نئوپروتروزوییک (پاراگنایس، مرمر)، متابازالت (ارتومفیبولیت) و متاگرانیت نوع I (ارتگنایس) هستند
تولید گندله این مجتمع در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰.۶۴ میلیون تن بوده است. گلگهر همچنین با تولید ۸.۲۵ میلیون تن کنسانتره در هشت ماهه اول سال ۱۴۰۴، بزرگترین تولیدکننده کنسانتره سنگآهن کشور محسوب میشود.
۲. مجتمع معدنی سنگان (استان خراسان رضوی)
مجتمع سنگان با بیش از ۱.۲ میلیارد تن ذخیره سنگآهن، دومین معدن بزرگ کشور محسوب میشود. این مجتمع به عنوان دومین عسلویه ایران نیز شناخته میشود. مجتمع سنگان با حدود ۳۰ درصد از ذخایر سنگآهن کشور، نقش کلیدی در تأمین خوراک صنایع فولادی شرق کشور ایفا میکند.
۳. معدن چادرملو (استان یزد)
معدن چادرملو با ذخیره کل ۴۰۰ میلیون تن و عیار حدود ۵۵ درصد آهن، یکی از بزرگترین کانسارهای مگنتیت-هماتیت ایران در منطقه بافق استان یزد است. با این حال، بر اساس گزارشهای جدیدتر، از ذخیره اولیه ۳۰۰ میلیون تن، در حال حاضر تنها حدود ۵۰ میلیون تن باقی مانده است و برنامههایی برای افزایش ذخیره به ۱۵۰ میلیون تن وجود دارد. ظرفیت طراحی سالانه این معدن ۱۶ میلیون تن است و در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۲ میلیون تن سنگآهن استخراج کرده است.
۴. معدن چغارت (استان یزد)
معدن چغارت با ذخیره حدود ۲۱۶ میلیون تن، از دیگر معادن بزرگ منطقه بافق است. این معدن از سال ۱۹۷۰ فعالیت خود را آغاز کرده و ظرفیت تولید سالانه ۳.۲۵ میلیون تن دارد. تولید سالانه این معدن در سال ۲۰۲۳ حدود ۳.۲ میلیون تن بوده است.
تولید و ظرفیتها
صنعت سنگآهن ایران در سالهای اخیر رشد قابلتوجهی داشته است. بر اساس گزارش ایمیدرو (IMIDRO)، ایران به طور متوسط ظرفیت تولید سالانه ۱۰۰ میلیون تن کنسانتره سنگآهن را دارد.
آمار تولید در سال ۱۴۰۴ (منتهی به دسامبر ۲۰۲۵):
- تولید کنسانتره سنگآهن توسط ۱۰ شرکت بزرگ معدنی ایران در ۹ ماهه اول سال به ۴۰.۲۷ میلیون تن رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹ درصد افزایش داشته است.
- در سهماهه اول سال، ۱۳.۶۹ میلیون تن کنسانتره تولید شده که ۱۵ درصد رشد سالانه را نشان میدهد.
- تولید سنگآهن دانهبندی (lump ore) با رشد ۴۴ درصدی به ۱.۵۹۵ میلیون تن رسیده است.
- تولید گندله سنگآهن در ۹ ماهه اول سال به ۴۹.۱۹۵ میلیون تن رسیده است.
تولید در سال ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵):
- تولید کنسانتره سنگآهن ۶۳.۹ میلیون تن بوده که ۵ درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است.
- ارزش صادرات گندله سنگآهن به ۹۱۸ میلیون دلار رسیده است.
بر اساس برنامههای توسعهای، ظرفیت تولید فولاد خام کشور در سالهای آینده به ۵۵ میلیون تن در سال افزایش خواهد یافت.
صادرات و جایگاه بینالمللی
ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۲ میلیون تن سنگآهن صادر کرده است. صادرات کنسانتره سنگآهن در چهار ماهه اول سال ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۸ درصد افزایش یافته است. ارزش صادرات محصولات آهن و فولاد ایران در بازه زمانی مارس تا ژوئیه ۲۰۲۵، بیش از ۲.۳ میلیارد دلار بوده است.
ایران از نظر ذخایر سنگآهن در رتبه دوازدهم جهان قرار دارد و از نظر تولید سنگآهن در رتبه پنجم در میان ۱۷ کشور دارای داده قرار گرفته است. همچنین ایران دومین تولیدکننده بزرگ آهن اسفنجی در جهان (پس از هند) با تولید ۳۳.۴۵ میلیون تن (حدود یکچهارم تولید جهانی) محسوب میشود که ۹۰ درصد آن از طریق فرآیند میدرکس (Midrex) تولید میشود.
اکتشافات جدید و چشمانداز توسعه
با وجود تمرکز بالای ذخایر در استانهای معدنی مشخص، اکتشافات جدید در سایر نقاط کشور نیز در حال انجام است. منطقه دهبید در جنوب پهنه سنندج-سیرجان با بیش از ۲۰ کانسار اکسید آهن و ذخیره تا ۵۰ میلیون تن، یکی از نویدبخشترین مناطق اکتشافی جدید محسوب میشود.
استان خراسان جنوبی نیز با ۲۳ نوع ماده معدنی مختلف در شهرستانهای طبس و نهبندان، به عنوان یک بهشت معدنی در شرق کشور شناخته میشود. کانسار باردهرش (Bardeh-Rash) در استان کردستان که در سال ۲۰۱۶ کشف شده، یکی از جدیدترین اکتشافات مهم در این منطقه است.
مجتمع سنگان با هدف افزایش ۱۰ درصدی منابع معدنی خود، برنامههای توسعۀ گستردهای را در دست اجرا دارد. همچنین سند راهبردی مجتمع سنگآهن سنگان با رویکرد توسعۀ پایدار رونمایی شده است که مأموریت اصلی آن ایجاد ارزش افزوده از طریق اکتشاف، استخراج و فرآوری کارآمد و پایدار سنگآهن و سایر مواد معدنی در شرق کشور است.
چالشهای زیستمحیطی
صنعت استخراج سنگآهن در ایران با چالشهای زیستمحیطی قابلتوجهی مواجه است. بخش معدن به عنوان یکی از انرژیبرترین بخشهای اقتصاد، سهم قابلتوجهی در انتشار گازهای گلخانهای دارد و حدود ۷ درصد از انتشار جهانی CO₂ ناشی از فعالیتهای معدنی است.
مطالعات انجامشده در معادن مختلف نشاندهنده تأثیرات زیستمحیطی گسترده است:
- در معدن سنگان، تحقیقات بر روی غلظت فلزات سنگین مانند سرب، آهن، نیکل، مس و آرسنیک در خاکهای اطراف معدن انجام شده است.
- در معدن گوهرزمین (سیرجان)، ارزیابی چرخه حیات (LCA) نشاندهنده تأثیرات استخراج سنگآهن بر سلامت انسان، کیفیت اکوسیستم، انتشار کربن-۱۴، اشغال زمینهای کشاورزی و انتشار BOD5 و COD بوده است.
- معدن گلگهر نیز موضوع مطالعات اقتصادی در زمینه آلایندههای زیستمحیطی در بازه زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۲ قرار گرفته است.
- منطقه معدنی سنگان به عنوان منطقه شکننده اکولوژیک شناخته میشود و مسائل زیستمحیطی آن مورد توجه محققان قرار دارد.
تلاشهایی برای کاهش اثرات زیستمحیطی از جمله استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در مجتمع معدنی سنگان در حال انجام است.
نتیجهگیری
جغرافیای معادن سنگآهن ایران نشاندهنده تمرکز قابلتوجه این ذخایر در چند استان کلیدی کشور است. استانهای کردستان، یزد، خراسان رضوی، همدان و هرمزگان بیش از ۹۶ درصد از کل ذخایر قطعی سنگآهن کشور را در اختیار دارند. منطقه بافق در استان یزد با ۳۹ کانسار و ذخیره ۲ میلیارد تن، مهمترین قطب سنگآهن کشور محسوب میشود.
مجتمعهای بزرگ معدنی مانند گلگهر (با ۱.۱۳۵ میلیارد تن ذخیره) و سنگان (با بیش از ۱.۲ میلیارد تن ذخیره)، ستون فقرات صنعت فولاد ایران را تشکیل میدهند. ایران با دارا بودن حدود ۴ میلیارد تن ذخایر سنگآهن و تولید سالانه نزدیک به ۱۰۰ میلیون تن کنسانتره، به عنوان یکی از بازیگران مهم در بازار جهانی سنگآهن مطرح است.
با توجه به برنامههای توسعۀ هفتم کشور برای افزایش تولید فولاد به ۵۵ میلیون تن در سال، بهرهبرداری بهینه از این ذخایر، توسعۀ اکتشافات جدید در پهنههای معدنی کشور و توجه به چالشهای زیستمحیطی، از اولویتهای اساسی توسعۀ صنایع معدنی و فولادی ایران به شمار میرود. با این حال، پراکندگی نابرابر ذخایر (تمرکز بیش از ۹۰ درصد در سه استان) و نبود ذخیره ثبتشده در ۲۰ استان کشور، ضرورت توسعۀ اکتشافات سیستماتیک در پهنههای معدنی کمتر شناختهشده را بیش از پیش آشکار میسازد.
